ADOS-2 ile erişkin değerlendirmesi

ADOS-2 nedir?

ADOS-2, otizm spektrumuna özgü sosyal iletişim ve davranış özelliklerini standart koşullarda gözlemlemek için geliştirilmiş bir değerlendirme aracıdır. Uygulayan uzman, önceden tanımlanmış etkinlikler aracılığıyla kişinin sohbeti nasıl başlattığını ve sürdürdüğünü, duygularını nasıl anlattığını, karşısındakinin bakış açısını nasıl ele aldığını ve tekrarlayıcı ilgi ya da davranışlar gösterip göstermediğini gözlemler. Gözlemler, belirli ölçütlere göre kodlanır. Böylece farklı uzmanların ve farklı merkezlerin yaptığı değerlendirmeler karşılaştırılabilir hâle gelir.

Araç, yaş ve dil düzeyine göre farklı modüllerden oluşur. Erken çocukluk dönemindeki küçükler için oyun ağırlıklı modüller kullanılırken, akıcı konuşan büyük ergenler ve yetişkinler için Modül 4 tercih edilir.

Modül 4'te neler yapılır?

Modül 4, büyük ölçüde konuşmaya dayalı bir görüşmedir. Bir saatlik bir sürede kişiye farklı türde etkinlikler sunulur:

Uzman bu sırada göz temasının kullanımını, jest ve mimikleri, ses tonunu, konuşmanın karşılıklılığını, ilgi alanlarının görüşmeye ne ölçüde yansıdığını ve alışılmadık davranışları not eder. Kodlama genellikle görüşmenin ardından yapılır.

Erişkinlerde gözlemin zorlukları

Yetişkinlerde ADOS-2 uygulamak, çocuklara göre bazı ek zorluklar taşır. Pek çok erişkin, yıllar içinde sosyal kuralları gözlemleyerek öğrenmiş ve kısa süreli bir görüşmede bu kuralları başarıyla uygulayabilir hâle gelmiştir. Göz teması kurmak, uygun yerde gülümsemek ya da sohbeti sürdürmek, bu kişiler için ciddi bir çaba gerektirse de dışarıdan olağan görünebilir. Bu durum maskeleme olarak adlandırılır ve özellikle kadınlarda sık görülür.

Bir saatlik yapılandırılmış görüşmede “uyumlu” görünen bir erişkin, gün sonunda bu çabanın yorgunluğunu tek başına taşıyor olabilir.

Bu nedenle erişkinlerde ADOS-2 sonucu tek başına yorumlanmaz. Görüşmenin ardından kişiye görüşme sırasında neler hissettiği, ne kadar zorlandığı ve bunun günlük yaşamındaki karşılığı ayrıca sorulur.

Kapsamlı değerlendirmenin parçaları

Erişkin otizm değerlendirmesinin genel süreci için erişkinlerde otizm sayfamıza, spektrum kavramı için otizm spektrum bozukluğu sayfamıza bakabilirsiniz.

Sonuçlar nasıl yorumlanır?

Kodlanan gözlemler bir algoritma ile özetlenir ve sonucun otizm spektrumuyla uyumlu olup olmadığına dair bir sınıflandırma elde edilir. Ancak bu sınıflandırma, tanının kendisi değildir. Hekim, ADOS-2 bulgularını gelişim öyküsü, yakınlardan alınan bilgiler ve klinik görüşmeyle birlikte değerlendirir. Örneğin gözlemde belirgin bulgu çıkmayan ancak çocukluk öyküsü ve günlük yaşam güçlükleri otizm spektrumuyla açıkça uyumlu olan bir erişkinde tanı yine de konabilir. Tersine, sosyal kaygısı yüksek bir kişi gözlem sırasında spektruma benzer özellikler gösterebilir; bu durumda ayırıcı tanı önem kazanır.

Benzer görünebilen durumlar

• Sosyal kaygı: Göz temasından kaçınma ve kısa yanıtlar, değerlendirilme korkusundan kaynaklanabilir.
• Dikkat eksikliği: Konuşmayı bölme ya da konudan sapma, dürtüsellikle ilişkili olabilir.
• Depresyon: Duygusal ifadede azalma ve içe kapanma, depresif döneme ait olabilir.
• Kişilik özellikleri: Bazı kişilik örüntüleri sosyal ilişkilerde benzer güçlüklere yol açabilir.
• Travma sonrası tepkiler: Duygusal uyuşukluk ve sosyal geri çekilme görülebilir.

Bu durumlar otizm spektrumuyla birlikte de bulunabilir; değerlendirmenin amacı tabloyu bütün yönleriyle anlamaktır.

Görüşmeye hazırlık

• Rahat edebileceğiniz bir günde ve dinlenmiş olarak gelmeye çalışın.
• Işık, ses ya da oturma düzeniyle ilgili hassasiyetlerinizi önceden belirtin.
• Kullandığınız ilaçları ve önceki değerlendirme raporlarını yanınızda getirin.
• Görüşmede “doğru” ya da “yanlış” yanıt olmadığını hatırlayın; amaç sizi tanımaktır.

Görüşmeden bir kesit

Modül 4 görüşmesi çoğu zaman sıradan bir sohbet gibi başlar. Uzman kişiye işinden, günlük düzeninden ya da ilgi alanlarından söz etmesini ister ve konuşmanın akışını izler. Ardından birkaç resimden oluşan bir hikâye kitabı gösterilir ve kişiden hikâyeyi anlatması istenir; bu sırada karakterlerin ne düşündüğünü ve ne hissettiğini nasıl yorumladığı gözlenir. Sonraki bölümlerde arkadaşlıklar, romantik ilişkiler, yalnızlık, öfke ya da üzüntü gibi duyguların kişinin yaşamında nasıl yer aldığı sorulur. Bazı sorular kişinin kendini başkalarının yerine koyma becerisini, bazıları ise beklenmedik bir soruya nasıl uyum sağladığını görmeye yöneliktir. Görüşme boyunca uzman herhangi bir yanıtı doğru ya da yanlış olarak değerlendirmez; yalnızca iletişimin biçimini kaydeder.

Sonuçların paylaşılması

Değerlendirme tamamlandığında bulgular ayrı bir görüşmede ayrıntılı olarak paylaşılır. Bu görüşmede yalnızca tanının olup olmadığı değil, kişinin güçlü yanları, zorlandığı alanlar ve günlük yaşamda yararlı olabilecek düzenlemeler de konuşulur. Tanı konduğunda kişinin bu bilgiyle ne yapacağı, kimlerle paylaşacağı ve nasıl bir destek planı izleneceği birlikte planlanır. Tanı konmadığında da kişinin yaşadığı güçlükler göz ardı edilmez; bunların başka bir açıklaması aranır ve uygun tedavi önerilir.

Raporun kullanım alanları

Yazılı değerlendirme raporu, kişinin isteğiyle iş yerinde düzenleme talep ederken, üniversitede destek birimlerine başvururken ya da başka bir uzmana yönlendirilirken kullanılabilir. Raporun kimlerle paylaşılacağına her zaman kişi karar verir.

Kimler için uygun değildir?

Modül 4, akıcı konuşan ve görüşmeye uzun süre katılabilen kişiler için hazırlanmıştır. Konuşma becerisi sınırlı olan yetişkinlerde farklı modüller ya da başka değerlendirme yöntemleri tercih edilir. Ağır görme veya işitme kaybı, belirgin zihinsel yetersizlik ya da akut bir ruhsal kriz dönemi de görüşmenin ertelenmesini ya da uyarlanmasını gerektirebilir.

Sık sorulan sorular