EMDR terapisi

Yetişkinlerde EMDR'ye kimler başvurur?

Erişkin psikiyatrisinde EMDR'ye yönlendirilen kişilerin yaşam öyküleri birbirinden çok farklıdır. Kimi bir iş kazasının ardından aylardır uykusuzdur, kimi bir yakınını yoğun bakımda kaybettikten sonra hastane kokusuna dayanamaz hâle gelmiştir. Bir kısmı çocukluk yıllarında yaşadıklarını yetişkinlikte ilk kez konuşmaya hazır hissetmiştir. Ortak nokta, geçmişte kalmış bir olayın bugünü hâlâ yönetmesidir: istemeden gelen görüntüler, kâbuslar, sürekli tetikte olma ve olayı hatırlatan her şeyden uzak durma çabası.

Bu tablo, travma sonrası stres bozukluğu tanısını karşılayabilir ya da tam bir tanı olmadan da kişinin yaşamını belirgin biçimde kısıtlayabilir. EMDR her iki durumda da değerlendirilebilecek seçeneklerden biridir.

Uyarlanmış bilgi işleme modeli

EMDR'nin dayandığı kurama göre zihin, yaşanan deneyimleri doğal olarak işler ve onları anlamlı bir bütün hâlinde belleğe yerleştirir. Kötü bir gün geçirdiğimizde birkaç gece onu düşünür, konuşur, rüyamızda görürüz; sonra olay sıradan bir anıya dönüşür. Ancak çok yoğun bir tehdit anında bu doğal süreç aksayabilir. Olaya ait duygu, duyum ve inançlar, adeta yaşandığı andaki tazeliğiyle saklanır. Bugün karşılaşılan küçük bir benzerlik, bu saklı anıyı tüm şiddetiyle harekete geçirir.

EMDR çalışmasında kişi, bu anının seçilmiş bir parçasını kısa süreliğine aklında tutarken aynı anda bugünkü ortama, yani güvenli terapi odasına ve terapistin sunduğu dönüşümlü uyaranlara da dikkatini verir. Bu ikili odak sırasında anı, sanki yeniden ve bu kez tamamlanarak işlenir. Göz hareketlerinin bu süreçteki rolüne ilişkin araştırmalar sürmektedir; ancak yöntemin travma sonrası belirtileri azaltmadaki etkinliği çok sayıda çalışmayla gösterilmiştir.

EMDR'de amaç geçmişi değiştirmek değil, geçmişin bugün üzerindeki gücünü azaltmaktır.

Tedavi planı nasıl kurulur?

Hedef listesi yalnızca geçmişteki olayları değil, bugün kişiyi tetikleyen durumları ve gelecekte kaygı uyandıran sahneleri de kapsar. Örneğin kaza geçirmiş biri için kazanın kendisi, bugün kavşaklarda yaşadığı panik ve yakın gelecekte uzun bir yolculuk yapma düşüncesi ayrı ayrı ele alınabilir.

Dengelenme evresinin önemi

Anı çalışmasına geçmeden önce kişinin zor duygularla baş edebileceğinden emin olunur. Bu evrede yavaş ve derin nefes alma, bedeni zemine ve sandalyeye odaklayarak şimdiye dönme, zihinde huzur veren bir sahne kurma ve yoğun bir an geldiğinde çalışmayı durdurma işaretini kullanma gibi beceriler çalışılır. Tek bir olay yaşamış ve genel olarak iyi işlevde olan bir yetişkinde bu evre kısa sürebilir. Uzun süren ya da çocuklukta başlamış travmalarda ise dengelenme, tedavinin en uzun ve en önemli bölümü olabilir.

Uygunluğun değerlendirilmesi

Her kişi için EMDR'nin hemen başlaması doğru değildir. Hâlâ şiddet ya da tehdit altında yaşamak, yakın zamanda kendine zarar verme girişimi, alkol ya da maddeye yoğun bağımlılık, sık bilinç kopması yaşantıları gibi durumlarda önce güvenlik ve istikrar sağlanır. Bazı tıbbi durumlarda, örneğin göz rahatsızlıkları ya da nöbet öyküsünde, uyaran türü değiştirilir. Bu değerlendirme, ilk görüşmelerde psikiyatrik muayeneyle birlikte yapılır.

Seanslar arası dönem

Anı çalışmasının ardından kişinin birkaç gün boyunca konuyla ilgili düşüncelerinin artması, daha canlı rüyalar görmesi ya da kendini yorgun hissetmesi olağandır. Bu dönemde kişiden, akla gelen yeni anıları ya da duyguları kısa notlar hâlinde yazması ve bir sonraki görüşmeye getirmesi istenir. Dengelenme evresinde öğrenilen beceriler bu günlerde de kullanılır. Yoğunluk beklenenden fazlaysa terapistle iletişime geçilir; plan gerekirse yavaşlatılır.

İş yaşamı ve günlük işlevsellik

Yetişkinlerde travma sonrası tepkiler çoğu zaman iş yaşamına yansır: dikkat dağınıklığı, sinirlilik, toplantılarda irkilme, kazanın yaşandığı güzergâhtan kaçınmak için uzun yollar seçme gibi. EMDR sürecinde bu günlük kısıtlamalar da hedef listesine eklenir. Tedavi ilerledikçe kişinin yeniden araç kullanması, kalabalık bir ortama girmesi ya da olayın yaşandığı yere uğrayabilmesi, ilerlemenin en somut göstergeleri olur.

İlaç ve diğer terapilerle birlikte

EMDR çoğu zaman tek başına uygulanır. Travmaya eşlik eden ağır depresyon, yoğun uykusuzluk ya da kontrol edilemeyen kaygı varsa ilaç tedavisi birlikte planlanabilir. Travma odaklı bilişsel davranışçı terapi, EMDR'ye benzer etkinlikte bir diğer seçenektir. EMDR'yi tercih eden pek çok yetişkin, yaşadıklarını ayrıntılı olarak sözcüklere dökmek zorunda kalmamasını önemli bir avantaj olarak görür.

Yakınlar nasıl destek olabilir?

Travma sonrası tepkiler yaşayan bir yetişkinin yakınları, çoğu zaman onu korumak için olayı hiç konuşmamayı ya da tam tersine sürekli konuşmaya teşvik etmeyi seçer. Daha yararlı olan, kişinin hızına saygı göstermek, anlatmak istediğinde dinlemek ve günlük düzeni birlikte sürdürmektir. EMDR sürecinde seans günlerinde yorgunluk olabileceğini bilmek, o akşamlar için daha sakin bir program yapmak ve küçük ilerlemeleri fark etmek de destekleyicidir.

Ne zaman başvurmalı?

Sarsıcı bir olayın üzerinden bir ay geçmesine rağmen kâbuslar, istemsiz anılar, sürekli tetikte olma ya da olayı hatırlatan yerlerden kaçınma sürüyorsa bir psikiyatri değerlendirmesi yapılması önerilir. Uyku düzeninin bozulması, alkol kullanımının artması ya da iş yaşamında belirgin aksama da başvuru için yeterli nedenlerdir.

Yanlış bilinenler

Sık sorulan sorular