Erişkinlerde otizm

Erişkinlikte otizm nasıl görünür?

Otizm, sosyal iletişim ve etkileşimde farklılıklar ile sınırlı, tekrarlayıcı ilgi ve davranışlarla tanımlanan bir nörogelişimsel durumdur. Çocuklukta konuşma gecikmesi ya da göz temasının az olması gibi belirgin işaretlerle fark edilebilirken, erişkinlikte tablo çok daha incelikli olabilir. Pek çok otistik yetişkin işinde başarılıdır, arkadaşları ve bir ailesi vardır; ancak bunları sürdürmek için başkalarının fark etmediği yoğun bir çaba harcar.

Erişkinlerde sık anlatılan deneyimler şunlardır:

• Sohbetlerin yazılı olmayan kurallarını anlamakta zorlanmak, şakaları ya da imaları geç fark etmek
• Sosyal etkinliklerden sonra uzun süre dinlenme ihtiyacı duymak
• Plan değişikliklerine karşı belirgin huzursuzluk, belirli düzen ve rutinlere ihtiyaç
• Bir konuya derin ve uzun süreli ilgi
• Seslere, ışığa, kokulara ya da kumaş dokularına karşı aşırı hassasiyet
• “Neden herkes bu kadar kolay anlaşıyor da ben anlaşamıyorum” duygusu

Maskeleme ve tükenme

Pek çok otistik yetişkin, çevresine uyum sağlamak için başkalarının davranışlarını gözlemleyip taklit etmeyi, göz temasını zorlayarak kurmayı, konuşmalarını önceden prova etmeyi öğrenir. Bu duruma maskeleme ya da kamuflaj denir. Maskeleme kısa vadede uyum sağlar; ancak uzun süre sürdürüldüğünde ağır bir yorgunluğa, kaygıya ve “otistik tükenme” olarak tanımlanan, işlevselliğin belirgin biçimde düştüğü dönemlere yol açabilir. Erişkinlikte tanı arayışı çoğu zaman böyle bir tükenme döneminden sonra başlar.

Maskeleme, kişinin güçlüklerini dışarıdan görünmez kılar; bu yüzden “ama çok uyumlu görünüyorsun” cümlesi, otistik yetişkinlerin en sık duyduğu yanlış anlamalardan biridir.

Kadınlarda otizm

Otizm uzun yıllar erkeklerde çok daha sık görülen bir durum olarak düşünüldü. Bugün kadınlarda ve kız çocuklarında otizmin daha az tanındığı, çünkü belirtilerin farklı biçimde ortaya çıktığı bilinmektedir. Kızlar sosyal kuralları gözlemleyerek öğrenmekte daha başarılı olabilir, ilgi alanları yaşıtlarına daha “olağan” görünebilir. Bu nedenle pek çok kadın, kaygı, depresyon ya da yeme sorunları nedeniyle başvurduğunda, altta yatan otizm erişkinlikte ilk kez fark edilir.

Değerlendirme süreci

Erişkinlikte otizm değerlendirmesi birkaç adımdan oluşur:

1. Bugünkü güçlüklerin ve güçlü yanların ayrıntılı görüşülmesi
2. Erken çocukluk dönemine ait gelişim öyküsü; mümkünse anne, baba ya da kardeşten bilgi alınması
3. Erişkinler için geliştirilmiş tarama ölçekleri
4. Yapılandırılmış gözlem; bu amaçla akıcı konuşan erişkinler için hazırlanmış ADOS-2 erişkin modülü kullanılabilir
5. Dikkat eksikliği, sosyal kaygı, kişilik özellikleri ve travma sonrası tepkiler gibi benzer görünebilen durumların ayırt edilmesi

Değerlendirme sonunda tanı olsun ya da olmasın, kişinin profili, yani güçlü yanları ve desteklenmesi gereken alanları, ayrıntılı biçimde paylaşılır.

Eşlik eden durumlar

Otistik yetişkinlerde kaygı bozuklukları, depresyon, uyku sorunları, dikkat eksikliği ve obsesif kompulsif belirtiler sık görülür. Bu durumlar tedavi edilebilir ve tedavileri yaşam kalitesini belirgin biçimde artırır. Otizmin kendisi bir hastalık olmadığı için “tedavi edilmez”; ancak kişinin zorlandığı alanlarda destek sağlanır.

Destek ve tedavi seçenekleri

Otizme uyarlanmış bilişsel davranışçı terapi, soyut kavramlar yerine somut örneklerle, yazılı özetlerle ve öngörülebilir bir yapıyla yürütülür. Otizm spektrumunun genel çerçevesi için otizm spektrum bozukluğu sayfamıza bakabilirsiniz.

Tanının ardından

Erişkin yaşta otizm tanısı almak çoğu kişi için karmaşık duygular doğurur: rahatlama, geçmişe dair üzüntü, bazen de kimliğini yeniden tanımlama ihtiyacı. Bu dönemde yapılan birkaç destekleyici görüşme, kişinin tanıyı kendi yaşam öyküsüyle bütünleştirmesine yardımcı olur. Tanıyı kiminle ve ne zaman paylaşacağı tamamen kişinin kararıdır.

Günlük yaşamı kolaylaştıran düzenlemeler

Otistik yetişkinlerin pek çoğu, kendi ihtiyaçlarını tanıdıkça yaşamlarını daha az yorucu biçimde düzenlemeyi öğrenir. Sosyal etkinliklerin ardından dinlenme zamanı ayırmak, haftalık programı önceden yazmak, kalabalık saatlerde alışverişten kaçınmak, gürültü önleyici kulaklık kullanmak ve iş yerinde toplantı gündemini önceden istemek, sık kullanılan stratejilerdir. Bu düzenlemeler bir “kaçış” değil, enerjinin akıllıca yönetilmesidir. Psikiyatrik görüşmelerde bu stratejiler kişinin kendi yaşam koşullarına göre birlikte planlanır.

İlişkiler ve aile yaşamı

Otistik bir yetişkinin eşi ya da partneri, yıllarca anlamlandıramadığı bazı davranışların otizmle ilişkili olduğunu öğrendiğinde ilişki yeni bir zemine taşınabilir. Duyguları doğrudan ve açık sözcüklerle ifade etmek, ima yerine net istekte bulunmak ve yalnız kalma ihtiyacını kişisel bir reddediliş olarak algılamamak, çiftlerin sık işe yarar bulduğu değişikliklerdir. Gerekirse eşin de katıldığı ortak görüşmeler planlanabilir. Ebeveyn olan otistik yetişkinler için çocuk bakımına ilişkin pratik destekler de konuşulur.

Yanlış bilinenler

Değerlendirmeye nasıl hazırlanabilirsiniz?

Görüşmeye gelmeden önce, sizi zorlayan durumları ve bu durumlarda neler hissettiğinizi kısa notlar hâlinde yazmanız yararlı olur. Çocukluğunuza ait karneler, öğretmen yorumları, fotoğraflar ya da ailenizin anlattığı anekdotlar, gelişim öyküsünün çıkarılmasında değerli bilgi sağlar. Sosyal ortamlarda nasıl hazırlandığınızı, maskeleme için kullandığınız yolları ve bunların sizi ne ölçüde yorduğunu anlatmanız da değerlendirmeye yön verir. Görüşmede kendinizi rahat hissetmeniz için ışık, ses ya da oturma düzeniyle ilgili isteklerinizi belirtmekten çekinmeyin.

Ne zaman başvurmalı?

Sosyal ilişkilerde sürekli tükenmişlik, iş yerinde tekrarlayan yanlış anlaşılmalar, kalabalık ve gürültülü ortamlarda yoğun sıkıntı, plan değişikliklerinde kontrolsüz kaygı ya da kendini başkalarından hep farklı hissetme duygusu, bir değerlendirme için yeterli nedenlerdir. Ailenizde otizm tanısı almış bir çocuk varsa ve onda gözlediğiniz özellikleri kendinizde de tanıyorsanız, bu da sık karşılaşılan bir başvuru nedenidir.

Sık sorulan sorular