Erişkinlikte nörogelişimsel bozukluklar

Nörogelişimsel bozukluk ne demek?

Nörogelişimsel bozukluklar, beynin gelişim sürecindeki farklılıklardan kaynaklanan ve belirtileri erken çocuklukta ortaya çıkan bir durumlar ailesidir. Bu gruba dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, otizm spektrum bozukluğu, özgül öğrenme güçlüğü, iletişim bozuklukları, motor beceri güçlükleri ve tik bozuklukları girer. Ortak noktaları, kişinin dünyayı algılama, bilgiyi işleme ya da başkalarıyla etkileşim kurma biçiminin yaşıtlarından belirgin biçimde farklı olmasıdır.

Bu farklılıklar bir hastalık gibi “başlayıp biten” durumlar değildir; kişinin gelişim yolunun bir parçasıdır. Bu nedenle çocuklukta var olan özellikler, biçim değiştirerek erişkinlikte de sürebilir. Hareketli bir çocuk, yerinde duramayan bir iç huzursuzluğa sahip bir yetişkine; okuma güçlüğü yaşayan bir öğrenci, uzun raporları okumaktan kaçınan bir çalışana dönüşebilir.

Neden erişkinlikte fark edilir?

Erişkin psikiyatri polikliniklerinde sık karşılaşılan bir durum, kırklı yaşlarında bir kişinin “Çocukken de hep böyleydim ama kimse bir şey dememişti” cümlesidir. Geç fark edilmenin birkaç nedeni vardır:

• Çocukluk döneminde belirtiler hafif olabilir ya da yüksek zekâ, destekleyici bir aile veya yapılandırılmış bir okul ortamıyla telafi edilmiş olabilir.
• Özellikle kadınlarda ve sessiz, uyumlu çocuklarda güçlükler daha az dikkat çeker.
• Sorumluluklar arttıkça, yani üniversite, ilk iş, evlilik ya da ebeveynlik gibi dönemlerde, telafi yolları yetersiz kalır.
• Yıllar içinde eşlik eden kaygı ya da depresyon ön plana çıkar ve asıl tablo bunların arkasında gizlenir.

Erişkinlikte konan bir nörogelişimsel tanı, kişiye çoğu zaman yeni bir etiketten çok, yıllardır yaşadığı zorlukların anlaşılır bir açıklamasını sunar.

Erişkinlikte en sık görülen tablolar

Bu tablolar sıklıkla bir arada bulunur. Dikkat eksikliği olan yetişkinlerin bir bölümünde öğrenme güçlüğü ya da otizm spektrumuna ait özellikler de görülebilir. Ayrıntılı bilgi için yetişkin dikkat eksikliği sayfamıza ve otizm sayfamıza bakabilirsiniz.

Yetişkin yaşamına etkileri

Nörogelişimsel bir farklılığın erişkinlikteki etkileri çoğu zaman belirtinin kendisinden çok, yıllar içinde biriken sonuçlarıyla ortaya çıkar. İş yaşamında yeteneğinin altında çalışma, sık iş değiştirme ya da terfi sonrası çöküş; ilişkilerde yanlış anlaşılma, “umursamıyor” ya da “soğuk” görülme; günlük yaşamda faturaların, randevuların ve evrak işlerinin aksaması sık karşılaşılan örneklerdir. Bu zorluklar zamanla düşük benlik değerine, kaygıya ve depresyona yol açabilir. Psikiyatrik değerlendirmede bu ikincil sorunlar da mutlaka ele alınır.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Erişkinlikte nörogelişimsel bir tanı koymak, çocukluktakinden daha fazla dikkat ister; çünkü belirtilerin çocukluktan beri var olduğunun gösterilmesi gerekir. Değerlendirme genellikle birkaç görüşmeye yayılır:

1. Bugünkü yakınmaların, iş ve ilişki yaşamına etkilerinin ayrıntılı görüşülmesi
2. Gelişim öyküsü: konuşma, yürüme, okul başarısı, öğretmen yorumları, arkadaşlık ilişkileri
3. Mümkünse bir anne, baba ya da kardeşten çocukluk dönemine ait bilgi alınması
4. Erişkinler için geliştirilmiş ölçekler ve gerektiğinde dikkat ya da nöropsikolojik testler
5. Belirtileri taklit edebilen tiroit sorunları, uyku bozuklukları, madde kullanımı gibi durumların dışlanması

Karne, eski raporlar ya da çocukluk dönemine ait yazılı belgeler, değerlendirmeyi büyük ölçüde kolaylaştırır.

Tedavi ve destek seçenekleri

Tedavi, tanıya ve kişinin günlük yaşamda en çok zorlandığı alana göre planlanır. Dikkat eksikliğinde ilaç tedavisi belirgin fayda sağlayabilir. Otizm spektrumunda ilaç temel özellikleri değiştirmez; ancak eşlik eden kaygı, depresyon ya da uyku sorunları tedavi edilir. Erişkinlere yönelik bilişsel davranışçı terapi planlama, önceliklendirme ve duygu düzenleme becerilerini güçlendirir. İş yerinde küçük düzenlemeler, yani yazılı talimat, sessiz bir çalışma alanı ya da esnek mola, çoğu zaman ilaç kadar etkilidir.

Yakınlar için

Eşler ve aile üyeleri, yıllardır “dikkatsizlik”, “ilgisizlik” ya da “inat” olarak yorumladıkları davranışların bir nörogelişimsel farklılıkla ilişkili olabileceğini öğrendiklerinde ilişkilerinde önemli bir rahatlama yaşayabilir. Bu nedenle uygun durumlarda yakınların da bilgilendirildiği ortak görüşmeler planlanır.

Özgül öğrenme güçlüğü erişkinlikte

Okuma, yazma ya da matematik alanında yaşanan özgül öğrenme güçlüğü, erişkinlikte de iz bırakır. Bu kişiler uzun metinleri okumakta yavaş kalabilir, yazışmalarda yazım hatalarından çekinebilir, hesap gerektiren işlerden uzak durabilir. Okul yıllarında “tembel” ya da “dikkatsiz” olarak etiketlenmiş olmak, erişkinlikte de güçlü bir yetersizlik duygusu bırakabilir. Değerlendirmede güçlük yaşanan alanın yanında, kişinin sözel anlatım, görsel düşünme ya da problem çözme gibi güçlü yanları da ortaya konur. Sesli kitaplar, yazım denetimi araçları, metni sesli okuyan uygulamalar ve hesap için dijital yardımcılar, günlük yaşamda önemli kolaylık sağlar.

Eşlik eden ruhsal sorunlar

Nörogelişimsel farklılığı olan yetişkinlerde kaygı bozuklukları, depresyon, uyku sorunları ve madde kullanımı daha sık görülür. Bu sorunların bir kısmı, yıllar içinde biriken başarısızlık deneyimlerinin, sosyal yorgunluğun ve sürekli “yetişememe” duygusunun sonucudur. Bir kısmı ise aynı biyolojik yatkınlığı paylaşır. Psikiyatrik değerlendirmede bu iki katman birbirinden ayırt edilmeye çalışılır; çünkü yalnızca depresyonu tedavi edip altta yatan dikkat güçlüğünü gözden kaçırmak, belirtilerin kısa sürede geri dönmesine yol açabilir.

İş yerinde yapılabilecek düzenlemeler

• Görevlerin yazılı olarak verilmesi ve önceliklerin net biçimde belirtilmesi
• Uzun projelerin ara teslim tarihleriyle küçük parçalara bölünmesi
• Gürültüsü az bir çalışma alanı ya da kulaklık kullanımına izin verilmesi
• Toplantıların ardından kısa yazılı özet paylaşılması
• Esnek mola ve, mümkünse, esnek çalışma saatleri

Bu düzenlemeler çoğu zaman maliyetsizdir ve yalnızca nörogelişimsel farklılığı olan kişilere değil, tüm çalışanlara yarar sağlar.

Kendinizde gözlemleyebileceğiniz işaretler

Aşağıdaki durumların birkaçı çocukluktan beri süregeliyorsa bir değerlendirme yararlı olabilir: ödevlere ya da işlere başlamakta her zaman zorlanmak, okuduğunu tekrar tekrar okumak zorunda kalmak, sosyal ortamlarda ne zaman konuşup ne zaman susacağını kestirememek, belirli seslere ya da dokulara aşırı tepki vermek, saat ve zaman kavramında sürekli şaşmak, istemeden tekrarlayan hareketler yapmak. Bu işaretler tek başına tanı anlamına gelmez; ancak bir uzmanla konuşmak için iyi bir başlangıç noktasıdır.

Sık sorulan sorular