Tik nedir?
Tik, ani, hızlı, tekrarlayan ve ritmik olmayan bir hareket ya da sestir. Göz kırpma, burun kırıştırma, omuz silkme ya da baş sallama gibi basit hareket tikleri; boğaz temizleme, koklama, hırıltı gibi basit ses tikleri en sık görülenlerdir. Daha karmaşık tiklerde bir dizi hareket art arda yapılır ya da sözcükler, heceler tekrarlanır. Tikler istem dışıdır; ancak kişi bunları kısa bir süre bastırabilir. Bu bastırma çabası çoğu zaman tikin daha sonra daha yoğun biçimde ortaya çıkmasıyla sonuçlanır.
Neden erişkinlikte sürer?
Tik bozuklukları genellikle beş ile yedi yaş arasında başlar, on on iki yaş civarında en yoğun döneme ulaşır ve ergenliğin sonuna doğru pek çok kişide belirgin biçimde azalır. Ancak bir bölüm kişide tikler erişkinlikte de devam eder. Bazı kişilerde ise yıllarca sessiz kalan tikler, yoğun stres, uykusuzluk ya da yaşam değişiklikleri sırasında yeniden belirginleşebilir. Erişkinlikte ilk kez başlayan tik benzeri hareketler ise farklı bir anlam taşıyabilir; bu durumda nörolojik nedenlerin ayrıntılı olarak araştırılması gerekir.
Tourette sendromu
Birden çok hareket tiki ile en az bir ses tikinin, on sekiz yaşından önce başlayıp bir yıldan uzun sürmesi Tourette sendromu olarak adlandırılır. Toplumda Tourette sendromu çoğunlukla uygunsuz sözcükler söylemekle bilinir; oysa bu belirti tanı alanların yalnızca küçük bir bölümünde görülür. Tourette sendromlu erişkinlerin çoğu, tiklerini tanıyan ve onlarla yaşamayı öğrenmiş kişilerdir. Zorlandıkları nokta genellikle tiklerin fark edilmesinden doğan utanç ve sosyal ortamlarda dikkat çekme kaygısıdır.
Tiki olan bir yetişkinin en sık duyduğu cümlelerden biri “Yapmasan olmaz mı?” sorusudur; oysa tik, kişinin seçimi değil, sinir sisteminin bir özelliğidir.
Öncü dürtü
Pek çok kişi tikten hemen önce bedeninde bir gerginlik, kaşıntı, baskı ya da “tamamlanmamışlık” hissi yaşar. Buna öncü dürtü denir. Tik yapıldığında bu his geçici olarak rahatlar. Öncü dürtünün fark edilmesi, davranışsal tedavinin temelini oluşturur; çünkü kişi bu hissi tanıdığında, o anda tikle aynı anda yapılamayan başka bir hareketi uygulamayı öğrenebilir.
Tikleri etkileyen etkenler
| Artıran durumlar | Azaltan durumlar |
|---|---|
| Stres, heyecan, sınav ve toplantı öncesi | Bir işe yoğun biçimde odaklanmak |
| Yorgunluk ve uykusuzluk | El becerisi gerektiren uğraşlar, müzik, spor |
| Tiklerden söz edilmesi ya da fark edilmesi | Rahat ve tanıdık ortamlar |
| Bazı kişilerde kafein | Yeterli dinlenme ve düzenli uyku |
İş ve sosyal yaşama etkisi
Erişkinlerde tikler; toplantılarda, telefon görüşmelerinde, toplu taşımada ya da iş görüşmelerinde kaygıya neden olabilir. Kişi tiklerini bastırmak için yoğun çaba harcar, bu da yorgunluğa ve dikkat dağınıklığına yol açar. Bazı kişiler tiklerinin fark edileceği korkusuyla sosyal ortamlardan uzaklaşır. Tik bozukluğu olan erişkinlerde sosyal kaygı, depresyon ve düşük benlik değeri bu nedenle sık görülür ve değerlendirmede mutlaka ele alınır.
Eşlik eden durumlar
Tik bozukluklarına en sık dikkat eksikliği ve hiperaktivite ile obsesif kompulsif belirtiler eşlik eder. Bazı kişilerde tik ile kompulsiyonu ayırt etmek güç olabilir: tikler genellikle ani ve amaçsızdır, kompulsiyonlar ise bir kaygıyı azaltmak için belirli kurallara göre yapılır. Eşlik eden durumlar çoğu zaman tiklerin kendisinden daha fazla işlev kaybına yol açar; bu nedenle tedavide öncelik sırası birlikte belirlenir. Takıntılar hakkında bilgi için obsesif kompulsif bozukluk, dikkat güçlüğü için yetişkin dikkat eksikliği sayfalarımıza bakabilirsiniz.
Değerlendirme
Değerlendirmede tiklerin ne zaman başladığı, hangi tiklerin görüldüğü, zaman içinde nasıl değiştiği, hangi durumlarda arttığı ve kişiyi ne ölçüde rahatsız ettiği ayrıntılı olarak sorulur. Tikler muayene odasında bastırılabildiği için, kişinin kendi telefonuyla çektiği kısa videolar değerli bilgi sağlar. Standart ölçeklerle tiklerin şiddeti ve yaşam kalitesine etkisi belirlenir. Erişkinlikte ilk kez başlayan ya da alışılmadık özellikler gösteren hareketlerde nöroloji ile iş birliği yapılır.
Tedavi seçenekleri
Hafif ve kişiyi rahatsız etmeyen tiklerde bilgilendirme ve izlem çoğu zaman yeterlidir. Tikler ağrıya, utanca ya da işlev kaybına yol açıyorsa ilk seçenek davranışsal tedavidir. Kapsamlı davranışsal müdahale olarak bilinen bu yöntem, bilişsel davranışçı terapi ilkelerine dayanır ve öncü dürtünün fark edilmesi, karşıt hareketin öğrenilmesi ve günlük yaşamda tiklerin tetikleyicilerinin düzenlenmesi adımlarından oluşur. Erişkinlerde de etkilidir. Ağır tiklerde ya da davranışsal tedaviye yetersiz yanıt alındığında ilaç tedavisi seçenekler arasındadır; ilaç seçimi olası yan etkiler ayrıntılı olarak konuşulduktan sonra yapılır.
Kendinize iyi bakmak
- Uyku düzeninizi koruyun; yorgunluk tikleri belirgin biçimde artırır.
- Tiklerinizi bastırmak için aşırı çaba harcamak yerine, kendinizi rahat hissettiğiniz kısa molalar planlayın.
- Güvendiğiniz birkaç kişiye tiklerinizi kısaca anlatmak, sosyal ortamlardaki kaygıyı azaltabilir.
- Kafein ve enerji içeceklerinin tiklerinizi etkileyip etkilemediğini gözlemleyin.
- Tiklerin arttığı dönemleri not ederek tetikleyicilerinizi tanımaya çalışın.
Karşıt hareket nasıl öğrenilir?
Davranışsal tedavinin en önemli adımı, her tik için ona uygun bir karşıt hareket seçmektir. Karşıt hareket, tikle aynı anda yapılamayan, dışarıdan pek fark edilmeyen ve bir dakika kadar sürdürülebilen bir harekettir. Örneğin omuz silkme tikinde omuzları hafifçe aşağı bastırıp kolları gövdeye yakın tutmak; boğaz temizleme tikinde ağız kapalıyken burundan yavaş ve düzenli nefes almak; baş sallama tikinde boyun kaslarını hafifçe gerip başı sabit tutmak kullanılabilir. Kişi önce öncü dürtüyü fark etmeyi, ardından dürtü geldiğinde karşıt hareketi uygulamayı öğrenir. Bu beceri seanslarda ve evde tekrar edildikçe otomatikleşir. Zamanla tikin sıklığı ve şiddeti azalır; kişi tiklerinin kendisini değil, kendisinin tikleri yönettiğini hissetmeye başlar.
Tiklerle ilgili yanlış bilinenler
| Yaygın düşünce | Gerçekte |
|---|---|
| Tikler kötü bir alışkanlıktır | Tikler istem dışıdır; alışkanlıkla karıştırılmamalıdır |
| İrade gücü olan biri tiklerini durdurabilir | Kısa süreli bastırmak mümkündür, kalıcı olarak durdurmak değildir |
| Tikler zekâ ya da yetenekle ilgilidir | Tiklerin zekâ ile ilişkisi yoktur |
| Tourette her zaman uygunsuz söz söylemektir | Bu belirti yalnızca az sayıda kişide görülür |
Sık sorulan sorular
Tikler yaşla birlikte geçer mi?
Çocukluk tiklerinin büyük kısmı yirmili yaşlara gelindiğinde ya kaybolur ya da çok hafifler. Yetişkinlikte süren tikler de çoğunlukla yıllar içinde yumuşar ve davranışsal tedaviyle kontrol altına alınabilir.
Tiklerimi iş yerimde açıklamalı mıyım?
Bu tamamen sizin kararınızdır. Bazı kişiler kısa bir açıklamanın kaygılarını azalttığını, çevrenin daha anlayışlı davrandığını söyler.
Erişkinlikte yeni başlayan tikler önemli mi?
Evet. Erişkin yaşta ilk kez ortaya çıkan tik benzeri hareketlerde nörolojik değerlendirme yapılması gerekir.
Davranışsal tedavi kaç seans sürer?
Genellikle sekiz ile on iki seans arasında süren yapılandırılmış bir programdır. Seanslar arasında günlük yaşamda alıştırma yapılır.
Tikler kalıtsal mı?
Tik bozukluklarında belirgin ailesel yatkınlık vardır. Ailenizde benzer özellikler olan kişiler bulunması sık karşılaşılan bir durumdur.
Tiklerim bazı dönemlerde neden artıyor?
Tikler doğası gereği dalgalı seyreder. Stresli dönemler, uykusuzluk ve yoğun duygusal yükler tikleri geçici olarak artırabilir; bu dönemler geçtiğinde tikler genellikle önceki düzeyine iner.
Tikler için ne zaman doktora gitmeliyim?
Tikleriniz ağrıya, sosyal ya da mesleki kısıtlanmaya yol açıyorsa, tiklere kaygı, takıntı ya da dikkat güçlüğü eşlik ediyorsa ya da erişkin yaşta yeni tikler başladıysa bir değerlendirme yaptırmanız önerilir.