Otizm spektrum bozukluğu

Spektrum ne anlama geliyor?

Otizm spektrum bozukluğu, sosyal iletişim ve karşılıklı etkileşimde kalıcı farklılıklar ile sınırlı, yineleyici ilgi ve davranış örüntülerinin birlikte görüldüğü bir nörogelişimsel durumdur. Eskiden otizm, Asperger sendromu ve başka şekilde adlandırılamayan yaygın gelişimsel bozukluk gibi ayrı tanılar kullanılırdı. Günümüz sınıflandırmasında bu tanılar tek bir çatı altında, “spektrum” olarak ele alınır. Bunun nedeni, aynı temel özelliklerin farklı şiddet ve biçimlerde ortaya çıkabilmesidir.

Spektrum düz bir çizgi gibi düşünülmemelidir. Bir kişi dil becerilerinde çok güçlü, duyusal hassasiyet konusunda ise çok zorlanıyor olabilir. Bir başkası sosyal etkileşimde belirgin güçlük yaşarken rutin değişikliklerine kolay uyum sağlayabilir. Bu nedenle her değerlendirme, kişinin kendine özgü profilini çıkarmayı amaçlar.

Tanı ölçütlerinin iki ana alanı

Tanı için bu özelliklerin erken gelişim döneminden beri var olması ve günlük yaşamda belirgin bir etki yaratması gerekir. Özellikler çocuklukta tam olarak ortaya çıkmamış olabilir; sosyal beklentiler arttığında belirginleşebilir.

Destek düzeyleri

Güncel sınıflandırma, otizm spektrumundaki kişilerin günlük yaşamda ne kadar yardıma ihtiyaç duyduğunu üç basamakla tarif eder: birinci düzeyde destek yeterlidir, ikinci düzeyde belirgin bir yardım gerekir, üçüncü düzeyde ise neredeyse her alanda yoğun bir desteğe ihtiyaç vardır. Bu düzeyler kişinin değeri ya da zekâsıyla ilgili değildir; yalnızca günlük yaşamda ne kadar desteğe ihtiyaç duyduğunu tarif eder. Destek düzeyi yaşam dönemine göre değişebilir. Örneğin okul yıllarında az destekle ilerleyen bir genç, üniversiteye başlayıp evden ayrıldığında daha fazla desteğe ihtiyaç duyabilir.

Destek düzeyi bir “not” değil, bir ihtiyaç haritasıdır; amaç, kişinin bağımsızlığını en çok artıracak desteği doğru yere koymaktır.

Ergenlikten erişkinliğe geçiş

Otizm spektrumundaki gençler için en kırılgan dönemlerden biri, okulun sağladığı düzenli yapının sona erdiği geçiş yıllarıdır. Üniversite, askerlik, ilk iş ya da ayrı eve çıkma gibi değişiklikler, belirsizlik ve yeni sosyal beklentiler getirir. Bu dönemde kaygı ve depresyon sıklıkla artar. Geçiş döneminin önceden planlanması, örneğin yeni ortamın önceden ziyaret edilmesi, günlük programın yazılı hâle getirilmesi ve güvenilir bir danışma kişisinin belirlenmesi, uyumu kolaylaştırır.

Eşlik eden durumlar

Otizm spektrumundaki kişilerde başka tıbbi ve ruhsal durumlar da sık görülür:

• Kaygı bozuklukları ve sosyal kaygı
• Depresyon, özellikle ergenlik ve genç erişkinlikte
• Dikkat eksikliği ve hiperaktivite
• Obsesif kompulsif belirtiler
• Uyku sorunları
• Sindirim sistemi yakınmaları
• Epilepsi, özellikle zihinsel yetersizliğin eşlik ettiği durumlarda

Eşlik eden durumların tanınması önemlidir; çünkü bunlar tedavi edilebilir ve tedavi edildiklerinde kişinin günlük yaşamı belirgin biçimde rahatlar.

Değerlendirme nasıl yapılır?

Değerlendirme; ayrıntılı gelişim öyküsü, aile ve okul ya da işten alınan bilgiler, klinik görüşme ve yapılandırılmış gözlemden oluşur. Yapılandırılmış gözlem için yaş ve dil düzeyine göre modülleri olan ADOS-2 kullanılabilir. Değerlendirmenin bir amacı da benzer görünebilen durumları ayırt etmektir: sosyal kaygı, dil bozuklukları, dikkat eksikliği, bağlanma sorunları ve bazı kişilik özellikleri, otizm spektrumuna benzeyen tablolara yol açabilir. Erişkin yaşta başvuranlar için erişkinlerde otizm sayfamızda ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

Destek ve tedavi

Otizm spektrum bozukluğunun temel özelliklerini ortadan kaldıran bir ilaç ya da tedavi yoktur. Destek, kişinin zorlandığı alanlara ve yaşına göre planlanır. Küçük yaşlarda erken eğitim programları, dil ve konuşma terapisi ve ebeveyn eğitimi öne çıkar. Okul çağında bireyselleştirilmiş eğitim düzenlemeleri, sosyal beceri çalışmaları ve aile desteği önemlidir. Ergen ve erişkinlerde ise kaygı ve depresyon için uyarlanmış psikoterapi, gerektiğinde ilaç tedavisi, iş ve günlük yaşam becerileri desteği planlanır. Ailenin sürece katılımı için aile temelli tedavi seçenekleri de değerlendirilir.

Yanlış bilinenler

Güçlü yanlar

Otizm spektrumu yalnızca güçlüklerle tanımlanmamalıdır. Spektrumdaki pek çok kişide ayrıntıya dikkat, örüntüleri fark etme, belirli bir alanda derinleşme, kurallara bağlılık ve dürüstlük gibi güçlü yanlar öne çıkar. Bu özellikler doğru ortamda, örneğin yazılım, mühendislik, arşivcilik, laboratuvar çalışmaları ya da sanat gibi alanlarda, önemli başarılara dönüşebilir. Değerlendirme raporlarında güçlü yanların da açıkça yazılması, hem kişinin kendine bakışını hem de eğitim ve iş planlamasını olumlu etkiler.

Ailelere öneriler

• Çocuğunuzun ilgi alanlarını öğrenme ve iletişim için bir köprü olarak kullanın.
• Günlük programı görsel ya da yazılı hâle getirin; değişiklikleri önceden haber verin.
• Duyusal hassasiyetleri ciddiye alın; gürültülü ortamlarda kısa molalar planlayın.
• Kardeşlerin de duygularını ve sorularını konuşabilecekleri bir alan açın.
• Kendi dinlenme ve destek kaynaklarınızı ihmal etmeyin; bakım verenin yükü uzun soluklu bir süreçtir.

Yaşam boyu izlem

Otizm spektrumundaki kişilerin ihtiyaçları yaşam boyunca değişir. Bu nedenle tek seferlik bir değerlendirme yerine, gerektiğinde güncellenen bir destek planı daha yararlıdır. Okula başlama, ergenlik, okul bitişi ve iş yaşamına geçiş gibi dönemler, planın yeniden gözden geçirilmesi için uygun zamanlardır.

Duyusal farklılıklar

Otizm spektrumundaki kişilerin önemli bir bölümünde duyusal uyaranlar farklı işlenir. Bir kişi sıradan bir mutfak gürültüsünü dayanılmaz bulurken, bir başkası ağrıya karşı olağan dışı derecede duyarsız olabilir. Bazıları belirli dokulardaki giysileri giyemez, bazıları ise sallanmak, dönmek ya da bir nesneyi sürekli elinde tutmak gibi davranışlarla kendini sakinleştirir. Bu davranışlar çoğu zaman kişinin kendini düzenleme yoludur ve tehlikeli olmadıkça engellenmemelidir. Değerlendirmede duyusal profil ayrıca ele alınır ve ev, okul ya da iş ortamında yapılabilecek düzenlemeler önerilir.

Sık sorulan sorular